Biyolojik beden saati nedir?

Niçin bahar ulaşınca insanların yaşama sevinçleri yükselir? Niçin koyunlar baharda ve neredeyse bununla birlikte kuzularlar? Niçin kuşlar vakti ulaşınca aniden hep birlikte göç yollarına düşerler? Bu zamanlamayı, fizyolojik ve ruhsal davranış biçimlerindeki değişimi elde eden nedir?

İnsan vücudu her gün aynı saatte otomatikman belirli fonksiyonları yerine getirir, vücut ısısını değiştirir, hormonlar salgılar. Biz bunların çoğunun farkına bile varmayız. Mesela bu biyolojik gövde saatine uygun olarak vücudumuz akşam saatlerinde ısı kaybını önlemek için gövde ısısını düşürür, sabahları ise bedeni günlük aktivitelere hazırlamak için arttırır. Kısaca vücut ısısı insanlarda, bir günde ortalama bir aşama iner ve çıkar.

Tabiattaki bu müthiş dengeyi elde eden, canlılarda beynin merkezine yakın yuvalanmış, minik ve gösterişsiz bir organ olan hipofiz salgı bezidir. Varlığı milattan yüzyıllarca ilkin bile malum, insanda bir hap kadar minik ve hafifçe olan bu bez, balıklarda, sürüngenlerde, hem suda hem karada yaşayan hayvanlarda, kuşlarda ve memelilerde, derhal hepsinde vardır.

Bilinmiş olduğu benzer biçimde hayvanların bir çoğunun üreme aktiviteleri mevsimlere bağlıdır. Deneylerde hipofiz bezi çıkartılan hayvanların bununla birlikte doğurmaları daha doğrusu tabiatın takvimine bağlı kalmaları özelliklerini yitirdikleri görülmüştür. Aynı şekilde vücut sıcaklıklarını ve günlük yaşam ritimlerini düzenleyemedikleri, kuşların göç etme içgüdülerini kaybettikleri tespit edilmiştir.

Biyolojik ritmi düzenleyen hipofiz bezinin bunu, salgıladığı ‘melatonin’ hormonu ile yapmış olduğu biliniyor. Bu hormonun salgı miktarı dış dünyanın gece ve gündüz zamanları, daha doğrusu havanın karanlık ve aydınlık süreleri tarafınca ayarlanmaktadır. Kısaca gövde saati aydınlık döngüsüyle eş zamanlı iş koşturmacasındadır.

Devamlı gece çalışanlarda, uçakla uzun seyahat yapanlarda hatta kış mevsimine girerken gündüz saatlerinin kısalmasıyla bazı insanlarda, gövde saatinin ritminin bozulmasıyla oluşan fizyolojik ve ruhsal problemler görülmektedir.

Melatoninin beyne iyi mi bir sinyal göndererek bu denetim mekanizmasını yarattığı ve bu saatin moleküler ve hücresel düzeyde iyi mi çalmış olduğu tam açıklığa kavuşabilmiş değil.
Koyun ve benzeri hayvanların sonbaharda günlerin kısalmasıyla çiftleşip, tüm bir kış yavruyu karnında taşıyıp, baharda doğurmalarına rağmen, kuş, balık benzer biçimde memeli olmayan hayvanlarla öteki bazı minik memelilerin hipofizlerinin bu iş için niçin ve iyi mi bahar aylarını seçtikleri ve üreme mevsimi haricinde hipofizden gelen hangi emirle doğurganlıklarını kaybettikleri mevzularını açıklığa kavuşturmak için emekler devam ediyor.

Bu çalışmaların bir öteki amacı da hayvanların çoğunun sonbaharda hep birlikte etken üreme dönemine girmeleri, doğumların da aynı tarihlere rastlamaları, bundan dolayı belli mevsimlerde piyasalarda lüzumundan fazla et bulunmasıdır. Araştırmacılar hayvanların biyolojik saatlerinde ayarlama yaparak, üreme döngülerini değiştirmeye, üremenin yıl içine dağılmasına çalışıyorlar.